– Alle må ta ansvar, og me må gjere det nå

Nyleg stod det å lese i VG om ein trebarnspappa som kom med ei etterlysing: Kvar er alle barna? 

Biletet under avisinnlegget viste den perfekte akebakken, kvit og innbydande. Ingen barn var å sjå. 

For nokre år tilbake kunne barna knapt nok kome seg fort nok ut til leik og moro etter skuletid og leksegjering. I dag er desse leikande barna vanskeleg å få auge på. Derfor er det rett å spørje: Kvar er alle barna?

Er det den digitale algoritmens grep som har gripe «alle» barna? Har teknologigigantane vunne kampen om barnas interesse, merksemd og leikelyst? 

Dei digitale skjermane finn vi overalt, på barnerommet, i klasserommet, rundt middagsbordet og på sengekanten. Skjermtid tek opp verdifull tid der leik, soving, fysisk aktivitet og menneskeleg kontakt skulle hatt prioritet.

Ulike rapportar om barns oppvekst viser at barn leikar mindre, les færre bøker og har mindre tid til utforsking og læring fordi mange av døgnets timar blir tilbrakte framfor ein skjerm. 

Korleis påverkar dette den oppveksande generasjonen, både fysisk og psykisk - og ikkje minst deira evne til konsentrasjon og læring?

For at dette ikkje berre skal bli synsing tillèt eg meg å vise til blant andre lege og hjerneforskar Ole Petter Hjelle. Han har forska på kva fysisk aktivitet og andre praktiske utfordringar har å seie for både kropp og hjerne. 

Hjelle peikar på at til dømes det å bruke hendene og kroppen er noko av det viktigaste du kan gjere for hjernen din. 

Han trekkjer spesielt fram at det å halde på med ulike former for handverksarbeid som krev finmotorikk og konsentrasjon som særs viktige aktivitetar. Slike aktivitetar lagar fleire kontaktpunkt mellom dei nervecellene som styrer finmotorikken din. 

Nervecellene blir ikkje borte om du ikkje bruker hender og kropp til slike aktivitetar, men det blir færre kontaktpunkt mellom dei. 

Forskaren bruker sterke ord når han skildrar korleis dagens digitale teknologi påverkar hjernen vår. Han kallar det «Det digitale dopet» og seier at «Deler av hjernen ligg i dvale». 

I tillegg peikar han på at «Barndommen er gullalderen for å utvikle hjernen»!

Samtidig må vi ha i bakhovudet at den digitale teknologien har kome for å bli, og på veldig mange område har denne teknologien gitt oss eit betre, enklare og «smartare» liv. 

Mange lærarar har også blitt utruleg dyktige på å bruke data i undervisninga, sjølv om ein heller ikkje skal lukke auga for at teknologien nokre gonger blir brukt utan direkte mål og meining. 

Bruk av digitale hjelpemiddel skal sjølvsagt lærast, og faga sine kompetansemål skal følgjast opp. Også i mange heimar kan ei roleg stund med skjermtid vere godt for både barn og foreldre. 

Det er ikkje vanskeleg å få auge på dei digitale framstega sine mange fordelar, men vi må likevel tillate oss å reflektere over medaljens mange baksider. Barna våre, elevane våre fortener det!

Kva gjer vi så i norske skular? Jo, kommune etter kommune har kasta seg på 1:1-trenden. Kvar enkelt elev frå 1.-10. klasse sin eigen digitale eining. I løpet av eit 10-årig skuleløp må einingane bytast to-tre gonger. 

Slike politiske grep kostar store pengar, men når politikarar blir presentert for at dette er heilt nødvendige grep for at kommunen sine barn ikkje skal tape i den nasjonale «kunnskapskonkurransen», då sit løyvingane lausare. 

At alle skal ha kvar sin skjerm er ikkje statleg lovpålagt.

Seinast 2. januar las eg i ei pressemelding korleis professor emeritus Geir Haugsbakk skriv at viktige pedagogiske innvendingar blei oversett då nettbrett for rundt 10 år sidan begynte å rullast ut til elevar heilt ned i første klasse. 

Motstemmer blant foreldre og lærarar blei ikkje tatt omsyn til, det var nærmast som ei massesuggesjon. 

Han skriv vidare at kritikarar blei stempla som bakstreverske, medan slagord som «framtidas skule» fekk dominere. I dag er utviklinga i ferd med å snu. Fleire kommunar har valt å redusere bruken av nettbrett for dei yngste elevane. 

Haugsbakk meiner at haldningsendringa heng saman med auka medvit om dei mange negative konsekvensane skjermbruk har, og at nettbrettinnføringa var som eit stort eksperiment der barn blei gjort vane med teknologi utan tilstrekkelege kritiske vurderingar. 

Han avsluttar med å seie: Det er skremmande å sjå tilbake på kor naive førestillingar det var hos politikarar og administrative leiarar på den tida. Eg har allereie nemnt at denne 1:1-satsinga kostar kommunane dyrt. 

Til samanlikning bør ein kanskje tenkje over korleis det ligg an med budsjetta til utstyr i dei praktiske faga? Følgjer desse opp i same grad? 

Når kommunane må spare, går det i svært mange tilfelle først ut over innkjøp til desse faga. Heretter burde vi kanskje kalle dei praktiske faga for «Dei viktigaste faga» - dersom ein tek forskingsresultat frå hjerneforskar Hjelle alvorleg.

Statistisk sentralbyrå og Ungdata, mellom andre, rapporterer om ein dramatisk auke i psykiske lidingar og andre plager blant unge dei siste 15 åra. 

Ukritisk skjermbruk blir knytt direkte opp mot desse funna. Våre barn fortener ein betre og sunnare barndom enn å vere stillesitjande slavar av høgteknologien som bombarderer unge, mottakelege hjernar store delar av døgnet.

Ein ny, stor studie som blei publisert på TV2 den 28.01.26 slår fast at det er ein klar samanheng mellom barns skjermbruk og språkutvikling. Mindre skjerm gir betre språk. 

Kva er så vår reaksjon på slike klare funn? Kva gjer vi? Set vi inn nokre former for mottiltak eller har vi ikledd oss ei offentleg ansvarsfråskriving?

Marianne Storkås, politibetjent i Trondheim uttaler i ein kronikk i Adresseavisen: Tidlegare handla arbeidet mitt i barneskulen om sykkelprøver og glade barn som stolt viste fram hjelm og refleksar. No handlar det i aukande grad om alvorlege bekymringar. 

Ho seier vidare at fleire barn i barneskulealder ser på vald, pornografi og radikalt innhald dei ikkje har føresetnader for å forstå. Men viss foreldre ikkje veit kva som skjer på nettet, har dei ikkje føresetnader for å ta gode val for barna sine. 

Viss skulen ikkje har klare rammer, klarer den heller ikkje å skape trygge læringsmiljø. 

Viss politikarane ikkje forstår utfordringane, vil dei ikkje fatte kloke avgjerder. 

Og viss politiet ikkje er til stades, både fysisk og digitalt, klarer vi ikkje å fange opp faresignala i tide. 

Den 9. januar i år blei det sendt ein e-post frå kunnskapsminister Kari Nessa Nordtun til alle landets skular der ho mellom anna skriv: Eg understrekar særleg at dersom grunnskulane ikkje klarer å sikre elevane mot å få tilgang til skadeleg innhald når digitale einingar blir sende med elevane heim, må dei digitale einingane bli igjen på skulen.

Det er på tide å spørje: Kven tar på den gule vesten?

Vi må gjere det saman. Foreldre, skule, politi, helsevesen, kommunane sin administrasjon, politikarar - alle må ta ansvar! Og vi må gjere det no!

Til slutt vil eg berre oppmode alle vi som har ansvar for barn om å hugse at fysisk aktivitet er medisin for kropp og sjel! Fysisk robustheit heng saman med psykisk robustheit.

La akebakkane bli fylte med glade barn igjen!

Dette meiningsinnlegget er omsett til nynorsk ved hjelp av ki, og kvalitetssikra av redaksjonen i Bø blad.