Sjølvskryt, gratispas­sasjerar og ansvar for fellesskapen

Nokre av dei mest formuande nordmenn­ene har flytta til Sveits. Det er deira frie val.

Dei må òg gjerne kritisere norsk skatte­politikk. Men når somme samstundes omtalar Noreg som eit land prega av latskap, misunning og manglande respekt for dei som skaper verdiar, fortener det eit tilsvar. 

Forteljinga er gjerne at dei har arbeidd hardt, teke risiko og vore kreative og nyskapande. Dei er sjølvskapte. Under­forstått: Dei har skapt verdiane, medan resten av oss har levd på innsatsen deira.

Men kven byggjer eigentleg landet?

Ingen skaper store verdiar åleine. Bak kvar vellukka verksemd står tilsette, kundar, leverandørar, infrastruktur, utdanning og eit samfunn som gir tryggleik og føreseie­lege rammer. 

Tenk på alt vi tek for gitt: politi og retts­vesen, tryggleik og tillit, skular og utdan­ning, helsevesen og velferd. Eit sosialt sikkerheitsnett og offentlege tenester som gjer det mogleg å leve, arbeide og drive næring.

Dette kjem ikkje av seg sjølv. Det er bygd opp gjennom generasjonar og blir halde oppe gjennom fellesskapen sine bidrag.

Det blir ofte hevda at eit sterkt næringsliv er føresetnaden for velferd, gode skular, helsevesen og tryggleik. Det er mykje sant i det. Men samanhengen går også den andre vegen.

Eit sterkt næringsliv føreset eit samfunn prega av tryggleik, tillit, rettstryggleik og stabile rammevilkår. Kven vil investere store summar i eit land der politisk uro, korrupsjon og manglande rettstryggleik kan setje investeringane i fare?

Norske selskap som Hydro og Telenor har sjølve erfart kor krevjande det kan vere å drive verksemd i land med politisk uro og ustabile rammevilkår.

Tryggleik og tillit er ikkje ei utgift på sida av verdiskapinga. Dei er ein del av sjølve grunnlaget for henne. Verdiskaping skjer heller ikkje berre på børsen og i styre­romma. Den skjer kvar dag, over heile landet.

Bonden produserer mat og held jorda i hevd. Helsearbeidaren tek vare på person­ar som treng hjelp. Industriarbeidaren produserer, handverkaren byggjer og reparerer. Lærarar, sjåførar og ei lang rekkje andre held samfunnet i gang.

Etter meir enn 50 år med gardsdrift på Bergland veit eg at verdiskaping også handlar om å investere, ta risiko, forvalte, vedlikehalde og føre vidare det ein har fått. Eg har investert, arbeidd, produsert verdiar og teke økonomisk risiko gjennom eit langt yrkesliv. Det har gitt mange og ofte lange arbeidsdagar og eit stort ansvar, men ikkje gjort meg til milliardær. Det er kanskje heller ikkje poenget. Verdiskaping kan ikkje berre målast i formuar og aksjekursar.

Eg skal ikkje meine noko om kor hardt investor Stray Spetalen og andre likesinna arbeider. Det får dei sjølve svare for. Men dei har ikkje monopol på sanninga om verdiskaping, arbeidsinnsats eller risiko. Det finst mange måtar å skape verdiar på, og mange former for risiko.

Det er også verdt å merke seg kor flinke somme av dei mest formuande er til å marknadsføre si eiga forteljing. Dei løftar fram eigen innsats, eigne evner og eigne resultat, gjerne med ei sjølvforherleging som kan minne om retorikken vi kjenner frå president Donald Trump.

Når slike forteljingar blir formidla i media, får dei ofte stor plass. Men blir dei møtte med den same kritiske interessa som andre samfunnsaktørar? Dei får dessutan støtte frå meiningsfellari Noreg. Når investorar, næringslivsfolk, kommentat­orar og politiske aktørar gjentek dei same argumenta, kan det skape inntrykk av ei brei og samstemt rørsle.

Men mange som meiner det same, er ikkje nødvendigvis mange uavhengige røyster.

Det er ikkje berre dei utflytta formuande som fortener merksemd.

Også mediene har eit ansvar for korleis denne debatten blir ført. Kven får sleppe til med motførestillingane? Kven spør kva samfunnet har bidrege med til formuane, og kva ansvar eigarane sjølve har overfor fellesskapen? Når sterke røyster får dominere utan tilstrekkeleg motspørsmål, kan journalistikken lett bli ein kanal for sjølvmarknadsføring – meir mikrofon­stativ enn motstemme.

Vi kjenner gratispassasjerane frå arbeids­livet, organisasjonslivet og dugnaden: Dei som gjerne tek imot fordelane, men helst overlet arbeidet og ansvaret til andre. 

Det same spørsmålet kan stillast til dei som har bygd formuane sine i Noreg, men flyttar ut for å redusere sitt eige bidrag til fellesskapen. Nokre går endå lenger og forklarer utflyttinga med at Noreg er eit «møkka-land», øydelagt av Arbeidarpartiet – og særleg av statsminister Jonas Gahr Støre.

Det er sterke politiske karakteristikkar, men dei er ikkje det same som ei balansert skildring av landet. Når eit heilt samfunn blir avskrive på den måten, seier det kanskje meir om frustrasjonen og perspektivet til dei som brukar slike ord, enn om røynda i Noreg.

Er dette samfunnskritikk, eller også sjølvrettferdiggjering?

Norsk skattepolitikk kan og skal diskuterast. Det må vere rom for usemje og kritikk. Men det må òg vere lov å stille krav om perspektiv, audmjukskap og samfunnsansvar. Ein kunne nesten parafrasere ei gammal formulering: «Heia Toten – skit i Noreg!» Ei slik haldning blir ikkje mindre problematisk om ho kjem frå personar med store formuar. Dei vil gjerne ha æra for det dei har skapt, men gløymer lett kven og kva som gjorde det mogleg.

Du kan flytte frå landet. Men du kan ikkje flytte deg ut av historia som gjorde deg rik. Formuen kan vere din. Grunnlaget skapte vi saman.

Innlegget er omsett til nynorsk ved hjelp av KI og kvalitetssikra av redaksjonen i Bø blad.